Яшчэ 10-15 гадоў таму многія бацькі ўяўлялі будучыню свайго дзіцёнка прыкладна так: у 17 гадоў дзіця выбірае прафесію, паступае ва ўніверсітэт, атрымлівае дыплом і далей усё больш-менш зразумела. Адна спецыяльнасць, адна кар’ера, адна траекторыя на дзесяцігоддзі.
Але сёння гэты сцэнар ужо неактуальны. Лічбавая эканоміка, дыстанцыйная праца, штучны інтэлект – усё гэта пастаянна перабудоўвае кар’еру, прафесіі і патрабаванні да людзей з боку кампаній. 17-гадоваму чалавеку ўсё складаней адказаць, кім ён захоча і зможа быць праз дзесяць гадоў. Таму галоўнае пытанне ўжо не «якую прафесію выбраць на ўсё жыццё», а «якую адукацыю атрымаць, каб не апынуцца ў тупіку, калі жыццё зменіцца».
Мы пагаварылі з эканамістам, акадэмічным дырэктарам BEROC і адным з экспертаў бакалаўрскай праграмы Business Economics у BISEB School of Economics and Business Львом Львоўскім пра тое, чаму «модныя прафесіі» – дрэнны арыенцір, чым еўрапейская адукацыя адрозніваецца ад беларускай і што сёння насамрэч варта выбіраць абітурыенту.
«Модныя прафесіі мяняюцца хутчэй, чым студэнты сканчаюць універсітэт»
– Калі ўзяць бацькоў, часта ў іх ёсць уяўленне, што ў 17-18 гадоў чалавек павінен выбраць прафесію на ўсё жыццё, атрымаць дыплом і рухацца па больш-менш зразумелай лесвіцы. Чаму сёння такая мадэль больш не працуе?
– Я б сказаў, што яна ніколі асабліва добра не працавала. Проста раней свет быў больш стабільны і больш бедны. Людзі часта заставаліся ў сваіх прафесіях проста з-за неабходнасці, таму, што не мелі іншага выбару, нават калі праца ім не падабалася.
Сёння ўсё змянілася. З аднаго боку, людзі жывуць лепш і менш гатовыя трываць нелюбімую працу. А з другога – сам свет стаў значна больш рухомым. Тэхналогіі, эканоміка, рынак працы змяняюцца вельмі хутка. Чалавек, якому сёння 50 гадоў, нарадзіўся ў свеце без інтэрнэту, смартфонаў і штучнага інтэлекту. І сёння змены толькі паскараюцца.
– Якія навыкі сёння канвертуюцца ў кар’еру – у Еўропе, міжнародных кампаніях, стартапах? Што працадаўцы сёння хочуць бачыць у маладым спецыялісце?
– Паводле справаздачы World Economic Forum, ужо ў бліжэйшыя гады значная частка сучасных прафесій моцна зменіцца пад уплывам AI і аўтаматызацыі. Найбольш запатрабаванымі навыкамі становяцца аналітычнае мысленне, здольнасць да навучання і адаптыўнасць. Гэта ўжо бачна на еўрапейскім рынку працы.
Што кампаніі цэняць у маладых спецыялістах? Найперш – уменне думаць і вучыцца на хаду. Свет будзе змяняцца і далей. Не існуе праграмы або інструмента, які можна вывучыць адзін раз і карыстацца ім усё жыццё. Таму важна разумець агульныя базавыя прынцыпы і хутка перабудоўвацца, перавучвацца ў новым асяроддзі.
Другі вялікі блок – soft skills. Уменне працаваць з людзьмі, разумець іншых, камунікаваць. Бо амаль любая сучасная праца – гэта праца ў камандзе.
– Яшчэ нядаўна ўсе марылі стаць IT-шнікамі. Цяпер – AI-спецыялістамі. Але «мода на прафесіі» змяняецца вельмі хутка, хутчэй, чым чалавек сканчае ўніверсітэт. Як абітурыенту арыентавацца ў гэтым хаосе?
– Адказ просты – не трэба гнацца за модай. Значна важней атрымаць фундаментальныя навыкі, якія дазваляюць адаптавацца да любой моднай сферы.
Калі чалавек разумее эканоміку, маркетынг, аналіз даных, логіку прыняцця рашэнняў – ён зможа працаваць і ў AI-кампаніі, і ў банку, і ў стартапе, і ў міжнароднай карпарацыі.
Модныя сферы будуць мяняцца. А фундаментальныя навыкі мыслення – застануцца.
Эканоміка на мой погляд – адна з самых універсальных адукацый XXI стагоддзя. Раней такой “базавай” дысцыплінай лічылася матэматыка. Мала людзей працуюць матэматыкамі, але матэматыка структуруе мозг, вучыць думаць, і далей з ёй ужо можна асвойваць іншыя прафесіі. Цяпер такой агульнай дысцыплінай з’яўляецца, на мой погляд, эканоміка.
Бо эканоміка – гэта не пра “падлічыць прыбытак прадпрыемства” або “падатковую стаўку”. Яна вучыць разумець, па якіх прынцыпах працуе свет і паводзяць сябе людзі. І гэтыя агульныя прынцыпы якраз не мяняюцца, яны застаюцца стабільнымі незалежна ад таго, як мяняюцца тэхналогіі або фізічныя аб’екты вакол нас.
Чым еўрапейская адукацыя адрозніваецца ад беларускай ці як выбраць, куды паступаць
– У чым розніца паміж еўрапейскай і беларускай адукацыяй?
– Я бачу дзве вялікія розніцы. Адна, магчыма, нават часткова на карысць беларускай сістэмы. Другая – дакладна не.
Беларуская адукацыя шмат у чым наследуе савецкую традыцыю. У ёй заўсёды было шмат увагі да фундаментальных дысцыплін: матэматыкі, фізікі, хіміі. Уменне лічыць інтэгралы, разбірацца ў складаных тэарэтычных рэчах – гэта сапраўды была моцная частка гэтай сістэмы.
І, магчыма, такія складаныя рэчы часам прасцей вывучаць у вельмі строгім асяроддзі, як у нас кажуць, «з-пад палкі». Беларуская сістэма часта трымалася на дысцыпліне, кантролі і нават страху: будзеш дрэнна вучыцца – адлічаць, не будзе прафесіі, могуць узнікнуць праблемы з арміяй.
У Еўропе і ўвогуле ў заходняй адукацыйнай сістэме логіка іншая. Тут навучанне ў большай ступені заснаванае на асабістай матывацыі. Ніхто не прымушае цябе вучыцца праз страх. Каб атрымаць добры вынік, трэба самому гэтага хацець. І розныя людзі па-рознаму рэагуюць на такое асяроддзе: камусьці свабода дапамагае раскрыцца, а камусьці, наадварот, не хапае знешняй дысцыпліны.
Другая вялікая розніца – у ступені інтэграцыі ў сусветную навуку. Беларусь і раней была даволі закрытай сістэмай, а пасля 2020 года гэтая закрытасць толькі ўзмацнілася.
Еўрапейская і амерыканская адукацыя ў гэтым сэнсе – часткі аднаго глабальнага акадэмічнага поля. Прафесары з Еўропы выкладаюць у амерыканскіх універсітэтах, прафесары з ЗША – у еўрапейскіх. Моцныя праграмы па эканоміцы амаль заўсёды ідуць на англійскай мове, бо гэта дае студэнтам доступ да сучасных даследаванняў, міжнароднай літаратуры і шырокага рынку выкладчыкаў.
У Беларусі такая мабільнасць амаль немагчымая. Было б цудам, калі б прафесар з Чэхіі прыехаў на семестр выкладаць эканоміку ў беларускі ўніверсітэт або калі б беларускі выкладчык паехаў на семестр у Германію ці ЗША.
Асабліва складаная сітуацыя менавіта з эканомікай. У савецкай сістэме добра выкладалі матэматыку, фізіку, хімію, але эканоміка моцна заставалася ў межах марксісцкай школы, якая мае мала агульнага з сучаснай эканамічнай навукай. І гэтыя рэшткі савецкага падыходу дагэтуль прысутнічаюць у падручніках, у праграмах, у галовах.
А пасля 2020 года сітуацыя стала яшчэ больш драматычнай. Беларуская вышэйшая адукацыя, якой бы яна ні была да таго – з плюсамі і мінусамі – і тое, што мы бачым цяпер, гэта ўжо амаль «неба і зямля». З факультэтаў масава сышлі або былі выціснутыя моцныя выкладчыкі. У некаторых месцах сучасную эканоміку проста больш няма каму выкладаць, а недзе яе замянілі ідэалогіяй і прапагандай.
– У Школе BISEB, дзе вы выкладаеце, ёсць бакалаўрская праграма “Бізнес-эканоміка” для беларускіх абітурыентаў. Якія кар’ерныя сцэнары яна адкрывае?
– Вельмі розныя. Гэта можа быць уласны бізнес, кар’ера ў міжнароднай кампаніі, банкаўскі або фінансавы сектар, аналітыка, стартапы, маркетынг, даследаванні.
Мы не рыхтуем чалавека пад адну вузкую прафесію. Наадварот – даем шырокі набор навыкаў, з якімі можна рухацца ў розных напрамках.
Наша бакалаўрская праграма Business Economics у BISEB пабудаваная так, каб студэнты маглі паступова інтэгравацца ў міжнародную адукацыю і стаць запатрабаваным на міжнародным рынку працы.
Першы год навучанне ідзе на рускай мове, паралельна студэнты інтэнсіўна падцягваюць англійскую. А ўжо з другога курса прадметы выкладаюцца па-англійску.
Сама праграма аб’ядноўвае эканоміку, бізнес, фінансы, IT, аналіз даных і AI. Сярод курсаў – аналіз даных, машыннае навучанне, прадпрымальніцтва і стратэгічны менеджмент. Выпускнікі могуць працаваць у міжнародных кампаніях, фінансавым сектары, стартапах, кансалтынгу або працягваць адукацыю ў магістратуры ў Еўропе ці ЗША.
Акрамя лекцый і семінараў, у нас ёсць шмат дадатковых магчымасцяў, і тут ужо кожны студэнт можа выбіраць тое, што бліжэй менавіта яму.
Напрыклад, ёсць Research Lab: там студэнты пачынаюць рабіць уласныя даследаванні пад ментарствам людзей з міжнароднай адукацыяй і акадэмічным досведам. Для тых, каму бліжэй бізнес і менеджмент, ёсць кейс-чэмпіянаты, конкурсы, сустрэчы з прадпрымальнікамі і прадстаўнікамі кампаній.
То-бок гэта не толькі пра лекцыі, іспыты і вучэбную праграму. Гэта яшчэ і пра асяроддзе. Калі чалавек бачыць сябе ў акадэмічнай кар’еры, ён можа сустракацца з прафесарамі з топавых універсітэтаў Еўропы і ЗША. Калі яго больш цікавіць бізнес – ёсць сустрэчы з практыкамі, бізнес-кейсы, камандная праца і магчымасць паспрабаваць сябе ў задачах, блізкіх да рэальнага рынку.
– Як правільна выбіраць куды паступаць? На што абапірацца школьніку або бацькам?
– Першае – адукацыя павінна быць міжнародна прымянімай. Свет цяпер нестабільны, і чалавек павінен умець знайсці сябе ў розных краінах і розных рынках.
Другое – не трэба выбіраць занадта вузкую спецыялізацыю “пад моду”. Варта вучыцца не нейкаму вузкаму рамяству, а ісці атрымліваць такую адукацыю, якая дае аснову, базу, вучыць думаць і арыентавацца ў жыцці.
І трэцяе – трэба глядзець на схільнасці самога чалавека. Бо ў сучасным свеце вучыцца давядзецца шмат. І калі чалавек ненавідзіць тое, што вывучае, нічога добрага з гэтага звычайна не атрымліваецца.
Калі чалавеку цікава, як працуе свет, як людзі прымаюць рашэнні, як уладкаваная эканоміка – тады гэта добры сігнал, што business economics можа яму падысці.
BISEB School of Economics and Business — школа эканомікі і бізнесу ў Вільні, якая развівае як акадэмічныя праграмы (бакалаўрыят і MBA), так і практыка-арыентаваную бізнес-адукацыю ў выглядзе кароткіх прафесійных курсаў для людзей, што будуюць кар’еру, запускаюць праекты або развіваюць бізнес.
