“Заявы ўладаў падрываюць здароўе беларусаў”. Чым небяспечная пазіцыя па Чарнобылі, які шкодзіць і праз 40 гадоў

Замест адказнага падыходу і асветы беларусаў па тэме радыяцыйнай небяспекі ўлады займаюцца самазаспакаеннем. Яны завабліваюць людзей пераязджаць на забруджаныя тэрыторыі, не распавядаючы ўсёй праўды і не папярэджваючы аб наступствах.

Беларусь 26 красавіка 2026 года чакае сумная гадавіна – 40 гадоў з дня пачатку катастрофы на Чарнобыльскай АЭС. Гэтай тэме ў краіне прысвяцілі традыцыйны Адзіны дзень інфармавання. Рэдакцыя Hrodna.life вывучыла дакументы з інфармацыяй, якую транслявалі гродзенцам. Расійскі фізік-ядзершчык Андрэй Ажароўскі пракаментаваў некаторыя тэзісы гэтых дакументаў.

Дзяржаўныя прапагандысты падрыхтавалі прэзентацыі і розныя матэрыялы, адрасаваныя розным групам. Яны вылучылі асобна інтэлігенцыю, моладзь і работнікаў рэальнага сектара эканомікі (гэта значыць тых, хто вырабляе матэрыяльныя і нематэрыяльныя тавары і паслугі). Матэрыялы трохі адрозніваюцца пасылам, але тэзісы там адны і тыя ж.

“Пасылачкі з цэзіем і стронцыем”

Сярод іншага, улады распавялі пра аднаўленне пацярпелых ад аварыі на ЧАЭС рэгіёнаў. Адзначылі, што яны газіфікаваны, там пабудаваны станцыі па абезжалезванні вады, функцыянуе разгалінаваная сацыяльная інфраструктура, падведзены добрыя дарогі, уладкаваны вуліцы вёсак і пасёлкаў.

“Па сканчэнні чатырох дзесяцігоддзяў зямлі, раней аднесеныя да забруджаных, не пазнаць. Жыццё ўвайшло ў звычайнае рэчышча. Яго плынь практычна не адрозніваецца ад любых іншых рэгіёнаў краіны. Людзі спакойна працуюць, гадуюць дзяцей. Яны адчуваюць упэўненасць у заўтрашнім дні. Усё гэта далося коштам неверагоднай канцэнтрацыі намаганняў усяго беларускага грамадства”, – пішуць улады.

Дакумент хутчэй прапагандысцкі, чым навуковы, каментуе расійскі фізік-ядзершчык Андрэй Ажароўскі. Пералічаныя тэзісы аб газіфікацыі і сацыяльнай інфраструктуры не маюць ніякага дачынення да забруджвання, выкліканага Чарнобыльскай катастрофай, адзначае эксперт:

– Будаваць дарогі і развіваць сацыяльную інфраструктуру на забруджаных радыенуклідамі тэрыторыях— мне здаецца, гэта няправільнае рашэнне. Чалавек павінен максімальна сябе засцерагчы, гэта значыць сысці з радыеактыўна забруджаных зон. Сапраўды, можна пачысціць дарогі, пакласці новы асфальт. Пры дапамозе агратэхнічных сродкаў можна нават змыць з палеў радыеактыўныя рэчывы, але куды яны патрапяць? У лясы, у рэкі і азёры.

Аб чым не кажа дзяржава

Жыць на забруджаных тэрыторыях можна хіба што ў бетоннай скрынцы. Але людзі ходзяць у лес, збіраюць грыбы і ягады, садзяць агароды, купаюцца ў рэках.

– Я два гады таму ездзіў па Бранскай вобласці Расійскай Федэрацыі, яе забруджанай частцы. І я бачыў, што прыгожанькія, адукаваныя мясцовыя жыхары збіраюць грыбочкі. Салёныя грыбы адпраўляюць сваім дзецям, унукам. Вырошчваюць на радыеактыўна забруджаных агародах трускаўку, вараць варэнне і адпраўляюць пакуначкі з цэзіем і стронцыем сваім дзецям. Гэта нельга рабіць. Гэта злачынства.

Тое ж і, напрыклад, у Налібоцкай пушчы — недалёка ад Мінска ёсць забруджаны ўчастак. Там нельга збіраць грыбы, але мінчукі казалі Андрэю: «Ну як жа, мы ў Налібокі заўсёды ў грыбы ездзім».

– Дык вось звонкія заявы ўладаў і падрываюць здароўе беларусаў. Замест гэтага трэба было напісаць: “Увага, беларусы, хоць гэта і было 40 гадоў таму, цэзій і стронцый застаюцца небяспечнымі, вы не павінны збіраць грыбы ў забруджаных зонах, вы не павінны карыстацца дзікаросамі, вы не павінны збіраць ягады. Але дзяржава гэтага не кажа.

Пра свае “лайфхакі” фізіку распавялі і жыхары Маладзечна, якія зарабляюць зборам грыбоў і ягад. Перыядычна партыі не праходзілі радыяцыйны кантроль на станцыі збору. Тады людзі змешвалі прадукцыю з чыстага і бруднага участкаў. Атрымлівалася 0,9 ад нормы – і ўсё прымалі. Яшчэ варыянт – некалькі дзён вымываць праточнай вадой у ручаі. Андрэй называе гэта прамым механізмам дастаўкі небяспечных радыенуклідаў на сталы жыхароў Беларусі і Расіі.  

“Нягледзячы на тое, што ў зонах радыеактыўнага забруджвання па-ранейшаму фіксуюцца перавышэнні ў дарах лесу (грыбах, ягадах, мясе дзічыны), па асноўнай масе прадуктаў харчавання, уключаючы пітную ваду, сітуацыя цалкам стабілізаваная і знаходзіцца пад кантролем”, – сцвярджаюць улады.

– Гэта значыць, улады прызнаюць праблемы: “…па-ранейшаму фіксуюцца перавышэнні ў дарах лесу”. Але выснову робяць няправільную – замест інфармавання аб небяспецы радыеактыўных прадуктаў харчавання і заклікаў адмовіцца ад такіх дароў лесу яны сцвярджаюць, што “сітуацыя цалкам стабілізаваная”. Сітуацыя стабільна небяспечная, але пра гэта ўлады не напісалі.

Яшчэ 250 гадоў жыццё ў забруджаных рэгіёнах будзе небяспечным

“…людзі ў гэтых раёнах павінны жыць звычайным жыццём: сеяць хлеб, будаваць дамы, выхоўваць дзяцей”, – сцвярджаюць улады.

На думку Андрэя, гэта небяспечная мэта. “Пакуль не распадзецца апошні радыенуклід, гэта значыць гадоў яшчэ 250, не будзе жыццё на забруджаных чарнобыльскімі радыенуклідамі тэрыторыях бяспечным”, – сцвярджае ён.

Граматная дзяржава павінна мінімізаваць сельскагаспадарчую дзейнасць і знаходжанне людзей на забруджаных тэрыторыях. А таксама – плаціць за пераезд у чыстыя зоны. Прыцягваючы людзей на забруджаныя тэрыторыі, дзяржава павялічвае рызыку для іх здароўя. Так ці інакш небяспечныя радыёнукліды патрапяць ўнутр арганізма чалавека, які там жыве — з вадой, з пылам, з ежай, з агародаў.

Маладых спецыялістаў сапраўды спрабуюць прыцягнуць у пацярпелыя раёны. Па сцвярджэнні ўладаў, яны атрымліваюць “цікавую працу па спецыяльнасці з магчымасцю кар’ернага росту і дабаўку да заработнай платы”. Адпрацаваўшаму па размеркаванні і не пакінуўшаму першае працоўнае месца даюць даплаты. Улады прадастаўляюць маладым спецыялістам арэнднае жыллё і льготныя крэдыты на ўласнае жыллё і нехарчовыя спажывецкія тавары беларускай вытворчасці.

Ёсць і іншыя прэферэнцыі – 35-гадзінны працоўны тыдзень, падоўжаны адпачынак і павышаныя сутачныя пры камандзіроўках.

У пацярпелых раёнах запатрабаваныя кваліфікаваныя спецыялісты сельскай гаспадаркі, аховы здароўя, прамысловай вытворчасці, адукацыйнай сферы і інш. Некаторым пры кантракце даюць аднаразовую выплату.

Нельга проста “пачысціць” лес ад радыяцыі

“За чатыры дзесяцігоддзі плошча тэрыторыі рэспублікі, забруджанай цэзіем-137, у выніку яго радыеактыўнага распаду паменшылася ў 1,8 разы, а плошча забруджвання стронцыем-90 скарацілася амаль у 1,9 разы. Калі ж казаць менавіта аб забруджаных сельгасземлях, то іх плошча скарацілася больш чым удвая, з 1 866 тыс.га да 804, 4 тыс. га”, — напісана ў дакуменце.

Да гэтага пункта ў эксперта пытанняў няма, але ён адзначае, што не валодае поўнай інфармацыяй.

– Я б сказаў, што на тэрыторыі рэспублікі ўсё яшчэ ёсць велізарная колькасць забруджаных тэрыторый. Гаворка ідзе пра сельскагаспадарчыя тэрыторыі, а трэба звяртаць увагу на нясельскагаспадарчыя. Нельга “пачысціць” лес. З радыеактыўных аблокаў цэзій і стронцый выпадалі раўнамерна: на гарады, на палі, на лясы, на азёры, рэкі. І тое, што выпала на прыродныя тэрыторыі, у запаведнікі, на лясныя тэрыторыі — там і засталося. Паўтару свой галоўны тэзіс: калі людзі там жывуць, для іх гэта ўяўляе небяспеку.

Замест адказнасці – гульні з нарматывамі

“Сельскагаспадарчая прадукцыя павінна быць карыснай і бяспечнай – менавіта таму ў нашай краіне прыняты шматкроць больш жорсткія, чым у ЕАЭС, дапушчальныя ўзроўні ўтрымання радыенуклідаў у прадуктах харчавання. За пасляаварыйны перыяд у Беларусі пераход цэзія-137 з глебы ў сельскагаспадарчую прадукцыю знізіўся больш чым у 20 разоў”, — сцвярджаюць улады.

Эксперт адзначае: бяспечная прадукцыя і прадукцыя, якая адпавядае нормам, — розныя паняцці. Нормы ўсталёўваюцца рашэннем чыноўнікаў і могуць мяняцца. Адказны ўрад павінен быў мінімізаваць вытворчасць сельгаспрадукцыі на забруджаных землях, а не гуляць з нарматывамі.

— Я нагадаю, што было вось тады, у канцы 80-х, у Заходняй Еўропе радыеактыўна забруджаныя прадукты — мяса авечак у Шатландыі, малако ў Баварыі — выкідалася, таму што нельга падвяргаць людзей дадатковай рызыцы. У Савецкім Саюзе што сказалі? “Пачакайце, пачакайце, у нас ёсць нарматыў. Давайце мы змяшаем чыстыя, натуральныя, здаровыя прадукты з забруджанымі. І фармальна мы можам забруджанай цэзіем, стронцыем каўбасой карміць насельніцтва”. Ну, таму што ў нас у Савецкім Саюзе каўбасы мала, — нагадвае Андрэй.

Беларусь працягвае горшыя практыкі савецкіх часоў, сцвярджае фізік. Цалкам можна было адсунуць сельскагаспадарчую вытворчасць ад небяспечных зон. Ён робіць здагадку, што захаванне там вытворчасці звязана з ідэалагічнымі прычынамі.

— Што мне ў гэтым дакуменце не спадабалася? Натуральна, у ім бачная ідэалагічная накіраванасць. Замоўчванне самай галоўнай праблемы – што ўсё яшчэ радыеактыўныя месцы застаюцца, усё яшчэ радыеактыўныя рэчывы трапляюць на стол беларусаў. Поўная адсутнасць рэкамендацый. Ну хлопцы, 40 гадоў вы павінны біць у звон і казаць: «Не, ніякага самазаспакаення быць не павінна. Калі ласка, усе прадукты – строгі радыяцыйны кантроль. Не хадзіце ў лясы там, дзе ёсць забруджванне. Засцерагайце сябе. Гэта небяспечна!» А яны што кажуць? “Ды ўсё, плошчы скарачаюцца, прадукты бяспечныя…” Гэта дрэнна. Гэта безадказна.

Чаму перашкаджае памяць пра Чарнобыль

На думку экспэрта, улады займаюцца прапагандай, каб у людзей не ўзнікла пытанняў, навошта ў Беларусі пабудавалі Астравецкую АЭС. Такім чынам у насельніцтва спрабуюць знізіць разуменне небяспекі ядзернай энергетыкі.

-Прыняўшы рашэнне аб будаўніцтве атамнай станцыі, беларускія ўлады не змаглі казаць праўду пра Чарнобыль. Менавіта таму сумная гадавіна-40-годдзе – будзе выкарыстаная не каб нагадаць людзям пра небяспеку мірнага атама, а каб забалбатаць праблему і стварыць неадпаведнае рэчаіснасці ўяўленне пра тое, што небяспекі няма, – тлумачыць Андрэй.

Памяць пра Чарнобыль перашкаджае будаваць новыя небяспечныя атамныя станцыі, упэўнены Ажароўскі. Калі б людзі памяталі пра Чарнобыль, яны б не дапусцілі будаўніцтва станцый.